Ambacht op de dijk

Puzzelen met basaltsteen

Op Nederlandse dijken wordt al eeuwenlang een bijzonder ambacht toegepast: het zetten van basaltsteen. Ook bij de versterking van de dijk op Marken is bewust gekozen voor deze traditionele steenbekleding. Niet alleen vanwege de vertrouwde en eeuwenoude uitstraling, maar vooral vanwege de sterke focus op duurzaamheid. De bestaande basaltbekleding wordt door Steenzetterij Ligthart voor 100 procent hergebruikt.

In de dijkenbouw zijn er verschillende opties qua steenbekleding. “Rijkswaterstaat heeft bij het project Dijkversterking Marken bewust gekozen voor hergebruik van de oude basaltbekleding”, zegt Serge Ligthart, directeur van Steenzetterij Ligthart. “Al in het voortraject zijn wij benaderd om te bekijken of en op welke manier de basaltsteen hergebruikt kon worden. We zijn bekend met dit soort grote projecten, dankzij onder andere een bijdrage aan de Afsluitdijk, de Houtribdijk en dijkverzwaringen bij Nijmegen, Arnhem en Tiel. Steenzetten is met recht een ambacht. Er zijn in Nederland nog maar veertig mensen die dit beroep uitoefenen.”

Oneindige levensduur

Voordat de natuursteenbekleding kan worden aangebracht, wordt de dijk eerst volledig voorbereid. “Het onderlichaam wordt opgebouwd met zand en zorgvuldig geprofileerd in het juiste talud”, legt Ligthart uit. “Vervolgens wordt een waterbouwdoek aangebracht met een laag grove split. Pas daarna begint het echte vakwerk: het plaatsen van de basaltstenen door onze gespecialiseerde steenzetters.” De stenen zelf zijn afkomstig van de oude dijk en zijn door de hoofdaannemer verwijderd en tijdelijk in depot opgeslagen. “Deze basaltblokken worden nu opnieuw gebruikt. Daarmee wordt honderd procent van het bestaande materiaal gerecycled, een belangrijk voordeel van natuursteen. Basalt heeft namelijk een praktisch oneindige levensduur.”

Polygonale puzzel

Met een kraanschip worden de stenen eerst gesorteerd en vanuit het depot aangeleverd op de dijk. “De stenen worden vervolgens in het werk gedraaid, waarna onze steenzetters bepalen waar elke steen het beste past. Met duwen, rollen en soms een kleine tilhulp worden de stenen precies op hun plek gelegd. Het is letterlijk puzzelwerk.” Dat puzzelen is geen toeval. “Basalt is een vulkanisch gesteente dat van nature in zeshoekige vormen stolt. Daardoor kunnen de stenen als een soort polygonale puzzel in elkaar worden gelegd. Juist die structuur maakt basalt zo geschikt voor dijkbekleding: golven krijgen nauwelijks grip op de constructie.”

Lange traditie

Aan het zetten van de stenen zijn volgens Ligthart strikte eisen verbonden. “De vlakheid en de manier waarop de stenen in elkaar grijpen worden allemaal gecontroleerd. Het vraagt om ervaring en vakmanschap.” Opleidingen bestaan er niet meer. “Nieuwe vakmensen worden bij ons intern opgeleid, meestal in een leertraject van ongeveer twee jaar.” Steenzetterij Ligthart kent dan ook een lange traditie. Al vier generaties lang werkt de familie met natuursteen. “De oorsprong gaat zelfs terug tot de jaren dertig, toen mijn overgrootvader betrokken was bij de aanleg van de Afsluitdijk.”

Teamwork

Dat vakmanschap komt hier op Marken opnieuw tot zijn recht. Na een voorbereidende fase en verschillende proefvakken die vorig jaar zijn aangelegd, is Steenzetterij Ligthart begin april jongstleden begonnen met de bekleding van het eerste deel van de dijk. “Een team van zeven steenzetters werkt samen met collega’s die het talud voorbereiden en de onderlagen aanbrengen. In totaal zijn er gemiddeld zo’n twaalf mensen tegelijk op de dijk actief”, zegt Ligthart. “Het tempo ligt weliswaar lager dan bij moderne betonproducten, maar dat is inherent aan het ambacht. Wij bouwen steen voor steen aan een duurzame dijk.”

Het resultaat is volgens Ligthart straks een bekleding die er weer uitziet zoals vroeger, maar voldoet aan de eisen van nu: sterk, duurzaam en met respect voor natuur en landschap. Zelfs aan de biodiversiteit is gedacht. Op sommige plekken worden zogenoemde slangennesten aangebracht: kleine holtes onder de stenen waar bijvoorbeeld ringslangen kunnen schuilen. Zo krijgt de dijk niet alleen zijn karakteristieke basaltbekleding terug, maar ook een stukje levend erfgoed.